निर्वाचनको तातो रापमा शीतल अंकमाल

रामेछाप । देश चुनावी रन्कोले रापिलो भइरहेको छ। गाउँ–गाउँ, टोल–टोल र चौतारी–चौतारीमा एउटै बहस–“को जित्छ?” सामाजिक सञ्जालमा उग्र टिप्पणी, घरदैलोमा आरोप–प्रत्यारोप, चियापसलमा कटु बहस। यस्तो लाग्छ, मानौं निर्वाचन कुनै लोकतान्त्रिक अभ्यास नभएर अन्तिम ‘धर्मयुद्ध’ हो, जहाँ विपक्षीलाई परास्त मात्र होइन, समाप्त नै गर्नुपर्छ।
तर, यही रन्कोबीच रामेछापको मन्थली बजारको मुटु मानिने देवकोटा चोकमा शुक्रवार देखिएको एउटा दृश्यले यो कठोर भाष्यलाई चकनाचुर पारिदियो। त्यो दृश्य थियो– रामचन्द्र खड्का र श्याम कुमार श्रेष्ठको अंकमाल ।
एक काँग्रेसी उम्मेदवार र एक कम्युनिष्ट उम्मेदवार । चुनावी मैदानका प्रतिस्पर्धीबीचको त्यो अंकमालले सयौं आँखालाई चकित बनायो। तर त्यो केवल एक क्षणिक दृश्य थिएन, त्यो एक सन्देश थियो।
मन्थली–१ को व्यस्त देवकोटा चोकमा गाडी, मोटरसाइकल र पैदलयात्रीहरूको चहलपहल उत्तिकै थियो। दुवै दलका झण्डा, टोपी र नारा बोकेका कार्यकर्ताहरू आ–आफ्नो उम्मेदवारको पछि लागेर मतदाता रिझाउन दौडिरहेका थिए।
संयोगवश दुवै उम्मेदवारको टोली आमनेसामने ठोक्कियो। सामान्यतया यस्तो बेला आँखा जुधे पनि नजर फेर्ने, नदेखेझैं गर्ने वा औपचारिक हात हल्लाएर अघि बढ्ने चलन छ। चुनावी उत्तेजनामा कहिलेकाहीँ कटाक्ष र व्यंग्यका शब्द पनि छुट्छन्। तर त्यहाँ दृश्य फरक थियो।
प्रत्यक्षदर्शीहरूका अनुसार, दुवै नेताले एक–अर्कालाई देख्नासाथ कदम रोके । केही क्षण मौनता छायो। अनि अनुहारमा मुस्कान। कुनै पूर्वतयारी थिएन, कुनै क्यामेराको खोजी थिएन। दुवै अघि बढे र दह्रोसँग अङ्गालो हाले। त्यो अंकमाल लामो थिएन, तर पर्याप्त थियो, उपस्थित सबैलाई सोच्न बाध्य पार्नेगरी।
राजनीतिक वृत्तमा यस्ता दृश्यलाई कतिपयले ‘फोटो अप’ भन्न सक्छन् । देखावटी मैत्री। तर देवकोटा चोकमा देखिएको त्यो अंकमालमा अभिनयभन्दा बढी आत्मीयता झल्किन्थ्यो।
रामचन्द्र खड्का लोकतान्त्रिक धारका बलिया खम्बा मानिन्छन्। श्याम कुमार श्रेष्ठ कम्युनिष्ट आन्दोलनका पुराना कार्यकर्ता हुन्।
आजको राजनीतिक वातावरणमा ‘हामी’ र ‘उनीहरू’को विभाजन झन् गहिरिँदै गएको छ। सामाजिक सञ्जालले बहसलाई विचारबाट व्यक्तिगत आक्रमणतर्फ धकेलिदिएको छ। समर्थकहरू आफ्ना नेतालाई जोगाउन र अर्कालाई होच्याउन कतिसम्म तल झर्छन्, त्यो दैनिक देख्न पाइन्छ।
यस्तो बेला नेतृत्वले देखाएको संयम र सम्मान दुर्लभ बन्दै गएको छ। देवकोटा चोकको अंकमालले यही दुर्लभता तोडेको छ ।
त्यो दृश्यले केही मौलिक प्रश्न उठाएको छ । के उम्मेदवारहरू शत्रु हुन् ? के विचारको भिन्नताले सम्बन्ध तोड्नुपर्छ? के लोकतन्त्र प्रतिस्पर्धाको नाममा घृणा रोप्ने अभ्यास हो? उत्तर स्पष्ट छ। लोकतन्त्रमा हार–जित हुन्छ, तर पराजित व्यक्ति होइन, केवल मतको गणित हुन्छ।
पत्रकार युवराज श्रेष्ठले भने, “हामीले धेरै चुनाव देख्यौं। गाली, झगडा, मनमुटाव मात्रै देख्यौं। आज यी दुई उम्मेदवारलाई अंकमाल गरेको देख्दा लाग्यो, राजनीति अझै जिउँदो छ। हामीलाई यस्तै राजनीति चाहिएको हो। जहाँ बहस होस्, तर घृणा नहोस्।”
निर्वाचन एक दिनको घटना हो। तर समाज स्थायी हो। आज जसले जित्छ, उसले पनि यही समाजमा काम गर्नुपर्छ। जो हार्छ, ऊ पनि यही समाजको सदस्य रहन्छ। रामेछाप जस्तो जिल्लामा, जहाँ सबै एक–अर्कालाई चिन्छन्, चुनावी कटुताले सामाजिक सम्बन्धमा दरार पार्नुको अर्थ दीर्घकालीन क्षति हो। चुनाव सकिएपछि पनि गाउँघरमा सँगै बस्नुपर्छ, एउटै चौतारीमा गफ गर्नुपर्छ, एउटै मेलामा नाच्नुपर्छ।
लोकतन्त्रको सौन्दर्य नै स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हो। विचार फरक हुन सक्छन्, नीति फरक हुन सक्छन्, तर लक्ष्य एउटै हुनुपर्छ, समाजको समृद्धि।
रामचन्द्र खड्काले एक कार्यक्रममा भनेका थिए, “प्रतिस्पर्धा विचारको हुनुपर्छ, व्यक्तिको होइन।” त्यस्तै, हामी विकासका मोडलमा फरक हुन सक्छौं, तर रामेछापलाई अगाडि बढाउने लक्ष्य एउटै हो, श्याम कुमार श्रेष्ठको भनाई थियो ।
देशभरि चुनावी तापक्रम बढ्दै जाँदा, रामेछापको यो दृश्य एउटा सन्देशवाहक बन्न सक्छ। राजनीति केवल भाषण र नारामा सीमित छैन, त्यो संस्कारमा पनि प्रकट हुन्छ। जब नेतृत्वले सहिष्णुता देखाउँछ, कार्यकर्ताले पनि त्यही सिक्छ । जब नेतृत्वले सम्मान गर्छ, समर्थकले पनि मर्यादा अपनाउँछ।
यदि देशका अन्य निर्वाचन क्षेत्रहरूमा पनि यस्तै राजनीतिक परिपक्वता देखियो भने, लोकतन्त्रको जरा अझ गहिरो हुनेछ। देवकोटा चोकमा त्यस दिन हार्ने कोही थिएन। न कम्युनिष्ट, न काँग्रेसी। हार्यो त केवल राजनीतिमा मौलाउँदै गएको संकीर्ण सोच। प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ, तर वैमनस्य अनावश्यक छ । मत फरक हुन सक्छ, मन फरक हुनुपर्दैन। राजनीति सत्ताको सिँढी मात्र होइन, सेवाको बाटो हो। यदि नेतृत्वले यो बुझ्छ भने लोकतन्त्र सुरक्षित रहन्छ।
रामेछापको देवकोटा चोकमा देखिएको त्यो अङ्गालो कुनै ठूलो समारोह थिएन, कुनै औपचारिक घोषणापत्र थिएन। तर त्यो क्षणले हजारौं शब्दभन्दा गहिरो अर्थ बोकेको थियो। यो केवल दुई उम्मेदवारको भेट थिएन; यो दुई विचारधाराबीचको सम्मान थियो।
जब चुनावी मैदानमा प्रतिस्पर्धीहरू अंकमाल गर्छन्, तब मतदाताले आशा गर्न सक्छन्–भोलिको संसद र स्थानीय सरकारमा पनि संवाद, सहकार्य र सहिष्णुता जीवित रहनेछ। सायद यसपटकको चुनावको सबैभन्दा ठूलो ‘जित’ यही हो।