सिक्रालदेखि सिंहदरबारसम्म

रामेछाप । नेपालको राजनीतिमा कहिलेकाहीँ यस्ता पात्रहरू उदाउँछन्, जसले केवल चुनाव जित्ने कथा मात्र लेख्दैनन्, बरु संघर्ष, अध्ययन, विचार र समाजसेवाको समन्वयमार्फत एउटा फरक राजनीतिक संस्कृतिको संकेत दिन्छन्। रामेछापको दुर्गम भेगबाट उठेर संघीय संसदको प्रतिनिधिसभासम्म पुगेका डा. कृष्णहरि बुढाथोकी त्यस्तै एउटा नाम हुन्—जसको यात्रा केवल व्यक्तिगत सफलता होइन, नेपालको ग्रामीण समाजबाट उदाएको सम्भावनाको प्रतीक पनि हो।
मन्थली नगरपालिका–१२, गेलुको सिक्रालस्थित सामान्य परिवारमा जन्मिएका बुढाथोकीको जीवनकथा हेर्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि संघर्ष, शिक्षा र समाजप्रतिको प्रतिबद्धता मिल्दा असम्भव जस्तो देखिने लक्ष्यहरू पनि सम्भव बन्न सक्छन्। दुर्गम भेगको सीमित अवसर र कठिन जीवनशैलीका बीच हुर्किएका उनले आफ्नो जीवनलाई अध्ययन, विचार र समाजसेवाको बाटोमा डोर्याए। यही मार्ग हुँदै उनी राष्ट्रिय राजनीतिमा एउटा बौद्धिक अनुहारका रूपमा स्थापित भएका छन्।
रामेछापको सिक्राल गाउँ, जहाँ भौतिक पूर्वाधार र अवसरहरू अझै सीमित छन्, त्यहीँबाट बुढाथोकीको बाल्यकाल सुरु भयो। ग्रामीण जीवनको कठिनाइ, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत सेवाको अभाव, र आर्थिक चुनौतीले भरिएको वातावरणमा हुर्कनु कुनै पनि बालकका लागि चुनौतीपूर्ण हुन्छ। तर बुढाथोकीका लागि ती चुनौतीहरू नै प्रेरणा बने।
उनले प्रारम्भिक शिक्षा स्थानीय विद्यालयबाट हासिल गरे। त्यस समयमा विद्यालयसम्म पुग्न लामो दूरी हिँड्नुपर्ने, अध्ययनका लागि पर्याप्त सामग्री नहुनु, र आर्थिक सीमितताका कारण निरन्तर संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था थियो। तर अध्ययनप्रतिको उनको लगाव र जिज्ञासुले उनलाई निरन्तर अघि बढाइरह्यो।
गाउँको सामान्य परिवेशबाट शिक्षा प्राप्त गर्दै उनले क्रमशः उच्च अध्ययनको यात्रा सुरु गरे। यही यात्राले उनलाई राजधानी काठमाडौँसम्म ल्यायो, जहाँ उनले आफ्नो शैक्षिक जीवनलाई नयाँ उचाइमा पु¥याए।
डा. कृष्णहरि बुढाथोकीको व्यक्तित्वको सबैभन्दा चर्चित पक्ष भनेको उनको असाधारण शैक्षिक उपलब्धि हो। एउटै व्यक्तिले ६ वटा फरक विषयमा स्नातकोत्तर हासिल गर्नु आफैँमा दुर्लभ उपलब्धि मानिन्छ। अझ त्यसपछि अर्थशास्त्र जस्तो जटिल विधामा विद्यावारिधि हासिल गर्नुले उनलाई नेपाली राजनीतिमा एउटा विशिष्ट बौद्धिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। बैंकिङ क्षेत्रकै उच्च तहको जागिर त्यागेर उनि सांसद बने ।

राजनीतिमा प्रायः अनुभव र संगठनात्मक क्षमताको चर्चा बढी हुने गर्छ। तर बुढाथोकीले आफ्नो पहिचान बौद्धिकता र अध्ययनमार्फत निर्माण गरेका छन्। अर्थतन्त्र, समाजशास्त्र, प्रशासन, विकास अध्ययन लगायतका क्षेत्रमा उनको अध्ययनले उनलाई नीति निर्माणका बहुआयामिक दृष्टिकोण दिन सक्षम बनाएको छ।
उनका सहकर्मीहरू भन्छन्—“राजनीतिमा धेरै नेताहरू लोकप्रिय हुन्छन्, तर कमै मात्र यस्ता हुन्छन् जो नीतिगत बहसलाई अध्ययन र तथ्यको आधारमा अघि बढाउन सक्छन्। डा. बुढाथोकी त्यही समूहका नेता हुन्।”
डा. बुढाथोकीको यात्रा केवल शैक्षिक उपलब्धिमा सीमित छैन। उनले सामाजिक र संगठनात्मक क्षेत्रमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेका छन्। ‘रामेछाप–काठमाडौँ सिर्जनशील समाज’ का संस्थापक तथा संयोजकका रूपमा उनले प्रवासमा रहेका रामेछापेली समुदायलाई संगठित गर्ने प्रयास गरेका छन्।
यो संस्था केवल सामाजिक भेटघाटको माध्यम मात्र होइन, बरु आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासका पहलहरू अघि बढाउने प्लेटफर्मका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। विशेषगरी युवाहरूलाई उद्यमशीलतामा जोड्ने, उत्पादनमुखी सोच विकास गर्ने, र सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने काममा संस्थाले भूमिका खेलेको छ।
युवालाई राजनीतिबाट विमुख हुन नदिने उनको अभियान पनि उल्लेखनीय छ। उनले युवालाई बारम्बार एउटै सन्देश दिने गरेका छन्, राजनीतिलाई केवल आलोचना गरेर होइन, सिर्जना र उत्पादनमार्फत देश निर्माणमा सहभागी भएर परिवर्तन सम्भव हुन्छ।
नेपालको संघीय संसदमा कहिलेकाहीँ नीतिगत बहसभन्दा राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोप बढी हुने गरेको आलोचना सुनिन्छ। यस्तो अवस्थामा डा. बुढाथोकीजस्ता अध्ययनशील र अनुसन्धानमुखी व्यक्तित्वको उपस्थिति संसदका लागि सकारात्मक संकेतका रूपमा हेरिएको छ।
अर्थतन्त्र, समाजशास्त्र र प्रशासनका क्षेत्रमा उनको ज्ञानले नीति निर्माण प्रक्रियालाई थप समृद्ध बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी आर्थिक विकास, ग्रामीण पुनरुत्थान, र उद्यमशीलता प्रवद्र्धनजस्ता विषयमा उनले संसदमा ठोस प्रस्तावहरू अघि ल्याउने विश्वास उनका समर्थकहरू व्यक्त गर्छन्।

उनले आफैंले लेखेका ‘समृद्ध नेपालको घोषणापत्र’ र ‘समृद्ध रामेछापको मार्गचित्र’ पुस्तकहरूले उनको विकास दृष्टिकोणलाई स्पष्ट बनाउँछन्। यी कृतिहरूमा उनले नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका लागि उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, स्थानीय स्रोतको उपयोग, र मानव पूँजी विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन्।
डा. बुढाथोकी विकासलाई केवल सडक, पुल र भवन निर्माणमा सीमित राख्न नहुने बताउँछन्। उनका अनुसार वास्तविक विकास भनेको मानिसको चेतना, सीप र आत्मनिर्भरता विकाससँग जोडिएको प्रक्रिया हो।
उत्पादन र उद्यमशीलता नै उनले बारम्बार जोड दिने विषय हो । नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुको मुख्य कारण उत्पादन र उद्यमको कमी भएको उनको तर्क छ। त्यसैले युवालाई सरकारी रोजगारीको प्रतीक्षाभन्दा उद्यमशीलतामा प्रेरित गर्नुपर्ने उनी बताउँछन्।
“देशको समृद्धि सरकारी नोकरीले मात्र सम्भव हुँदैन, उत्पादन र उद्यमबाट मात्रै सम्भव हुन्छ,” उनले विभिन्न कार्यक्रमहरूमा दोहो¥याउने गरेको सन्देश हो।
राजनीति र अध्ययनसँगै बुढाथोकी सामाजिक अभियानहरूमा पनि सक्रिय छन्। उनले स्थापना गरेको ‘सद्भाव फाउन्डेशन नेपाल’ मार्फत विभिन्न सामाजिक कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन्।
फाउन्डेशनले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सद्भाव र मानवसेवाका क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा सचेतना कार्यक्रम, सामाजिक सहयोग र मानवीय अभियानहरू सञ्चालन गरेर संस्थाले समुदायमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने प्रयास गरेको छ।
“जीवन मूल्यवान छ, मृत्यु निश्चित छ, तर मानवतामूलक सेवा अमर हुन्छ” भन्ने उनको जीवनको मन्त्र नै सामाजिक कार्यको आधारभूत दर्शन बनेको छ।
डा. बुढाथोकीको जीवन अनुभवको एउटा विशेष पक्ष भनेको गाउँदेखि केन्द्रसम्मको यात्रा हो। सिक्रालको धुलोबाट सुरु भएको जीवन काठमाडौँको नीति निर्माण गर्ने थलोसम्म पुगेको छ।
यो अनुभवले उनलाई ग्रामीण समाजका वास्तविक समस्या बुझ्न सक्षम बनाएको छ। सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र अवसरको अभावजस्ता मुद्दाहरू उनले बाल्यकालदेखि देखेका छन्। त्यसैले संसदमा पुगेर उनले ग्रामीण विकासलाई प्राथमिकतामा राख्ने अपेक्षा मतदाको छ।

उनका अनुसार नेपालका दुर्गम गाउँहरूमा विकासका सम्भावनाहरू प्रशस्त छन्, तर तिनलाई सही नीति र नेतृत्वको आवश्यकता छ।
डा. कृष्णहरि बुढाथोकीको उदयलाई धेरैले नेपाली राजनीतिमा नयाँ सन्देशका रूपमा पनि हेरेका छन्। राजनीतिक नेतृत्व केवल शक्ति र पहुँचबाट मात्र होइन, अध्ययन, विचार र समाजसेवाबाट पनि निर्माण हुन सक्छ भन्ने उनको यात्राले देखाएको छ।
यदि उनले आफ्नो बौद्धिकता, अनुभव र सेवा भावलाई राजनीतिमा प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सके, भने डा. कृष्णहरि बुढाथोकीको कथा केवल एउटा व्यक्तिको सफलता मात्र नभई नेपाली राजनीतिक संस्कृतिको रूपान्तरणको उदाहरण बन्न सक्छ।