रामेछापमा एसइईको ‘चार जिपिए’ उत्सव, बोर्डिङको निरन्तर दबदबा र ग्रामीण शिक्षाको बदलिँदो चित्र

रामेछाप । यस वर्षको माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई) को नतिजाले रामेछापमा शिक्षा क्षेत्रको एउटा रोचक चित्र देखाएको छ । जिल्लाका १० विद्यालयबाट ४ जिपिए ल्याउने विद्यार्थी सार्वजनिक भएपछि शिक्षा क्षेत्रमा उत्साह मात्र होइन, विद्यालयबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा पनि बढेको छ । शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाई रामेछापका प्रमुख नेत्रप्रसाद गजुरेलका अनुसार जिल्लाका विभिन्न स्थानीय तहका विद्यालयबाट कुल ३६ जना विद्यार्थीले ४ जिपिए प्राप्त गरेका छन् ।
मन्थली नगरपालिका–१ स्थित तामाकोसी इङ्लिस बोर्डिङ स्कुलका १० जना विद्यार्थीले ४ जिपिए हासिल गरेका छन् । त्यसपछि सुनापती गाउँपालिका–४ स्थित डहु माध्यमिक विद्यालयले प्राविधिकतर्फ ९ जना र साधारणतर्फ २ जना गरी ११ जना विद्यार्थीलाई ४ जिपिएको सूचीमा पु¥याएको छ ।
त्यसैगरी लिट्टिल स्टार इङ्लिस बोर्डिङ स्कुलबाट ५ जना, मन्थली माध्यमिक विद्यालयबाट २ जना, सेतिदेवी माध्यमिक विद्यालयबाट २ जना, भैरवी माध्यमिक विद्यालयबाट २ जना विद्यार्थीले ४ जिपिए ल्याएका छन् । कर्कलादेवी इङ्लिस बोर्डिङ स्कुल, झट्टेश्वर माध्यमिक विद्यालय, जनजागृति माध्यमिक विद्यालय र सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालयबाट एक–एक जना विद्यार्थीले ४ जिपिए प्राप्त गरेका छन् ।
बोर्डिङ विद्यालयको निरन्तर प्रभाव
जिल्लामा निजी विद्यालयको प्रभाव अझै बलियो रहेको नतिजाले देखाएको छ । मन्थली क्षेत्रका निजी विद्यालयहरूले विगतझैँ यस वर्ष पनि उत्कृष्ट नतिजा निकालेका छन् । विशेषतः तामाकोसी इङ्लिस बोर्डिङ स्कुलले ४ जिपिए ल्याउने विद्यार्थीको ठूलो संख्या उत्पादन गरेर आफूलाई जिल्लाकै अग्रणी विद्यालयका रूपमा स्थापित गरेका छन् ।
विद्यालय प्रशासनका अनुसार नियमित अतिरिक्त कक्षा, विषयगत शिक्षकको उपलब्धता, मासिक मूल्यांकन प्रणाली, डिजिटल शिक्षण पद्धति र अभिभावकसँगको निरन्तर समन्वयले यस्तो उपलब्धि सम्भव भएको हो ।
तामाकोसी इङ्लिस बोर्डिङ स्कुलका प्रिन्सिपल दीपक खड्का भन्छन्, “हामीले केवल परीक्षामुखी शिक्षा दिएका होइनौँ । विद्यार्थीको मनोविज्ञान बुझेर योजनाबद्ध रूपमा तयारी गराएका थियौँ । त्यही मेहनतको परिणाम अहिले देखिएको हो ।”
निजी विद्यालयप्रति अभिभावकको आकर्षण ग्रामीण क्षेत्रमा पनि बढिरहेको छ । विशेषतः अंग्रेजी माध्यम, अनुशासन र नियमित अनुगमनका कारण अभिभावकले निजी विद्यालयलाई सुरक्षित विकल्पका रूपमा हेर्ने गरेका छन् ।
सामुदायिक विद्यालयको आशा जगाउने संकेत
यस वर्षको नतिजामा सबैभन्दा बढी चर्चा कमाएको विद्यालय भने डहु माध्यमिक विद्यालय बनेको छ । सुनापती गाउँपालिका–४ मा रहेको यो सामुदायिक विद्यालयले प्राविधिक धारतर्फ ९ जना र साधारणतर्फ २ जना गरी ११ जना विद्यार्थीलाई ४ जिपिए हासिल गरेको छ ।
ग्रामीण भेगमा रहेको सामुदायिक विद्यालयले यस्तो उपलब्धि हासिल गर्नु सामान्य विषय होइन । सीमित स्रोत, आर्थिक चुनौती र भौगोलिक कठिनाइका बीच आएको यो परिणामले धेरैलाई चकित बनाएको छ ।
विद्यालयका प्रधानाध्यापक दलबहादुर बलका अनुसार विद्यालयले केही वर्षयता प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिएको थियो । कम्प्युटर, इन्जिनियरिङ र व्यवहारिक सिकाइमा जोड दिइएको थियो । शिक्षकले अतिरिक्त समय दिए, विद्यार्थीलाई परामर्श दिइयो र नियमित अभ्यास गराइयो ।
“पहिला सामुदायिक विद्यालय भनेपछि अभिभावकको विश्वास कम थियो,” विद्यालयका एक शिक्षक भन्छन्, “तर अहिले हाम्रो विद्यालयको नतिजा देखेर गाउँकै अभिभावक उत्साहित भएका छन् ।”
उचित नेतृत्व, मेहनती शिक्षक र स्थानीय तहको सहयोग भए सामुदायिक विद्यालय पनि उत्कृष्ट बन्न सक्छन् भन्ने महत्वपूर्ण सन्देश डहु माध्यमिक विद्यालयको सफलताले दिएको छ ।
गाउँबाट उठेको उज्यालो
रामेछापका अधिकांश ४ जिपिए ल्याउने विद्यार्थी साधारण आर्थिक पृष्ठभूमिबाट आएका छन् । कतिपय विद्यार्थी बिहान घरको काम सकेर विद्यालय जान्थे । कसैले खेतीपातीमा सघाउँथे, कसैले भाइबहिनी हेरचाह गर्दै पढाइलाई निरन्तरता दिएका थिए ।
गोकुलगंगा गाउँपालिका–४ बेतालीस्थित जनजागृति माध्यमिक विद्यालयबाट ४ जिपिए ल्याउने विद्यार्थीको सफलता गाउँभर चर्चा बनेको छ । त्यस्तै लिखु तामाकोसी गाउँपालिकास्थित झट्टेश्वर माध्यमिक विद्यालय र उमाकुण्ड गाउँपालिकाको सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीले पनि ग्रामीण क्षेत्रबाट उत्कृष्ट नतिजा निकालेर उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् ।
यी विद्यालयहरूमा न त पर्याप्त प्रयोगशाला छन्, न आधुनिक पुस्तकालय । कतिपय ठाउँमा इन्टरनेटको पहुँचसमेत कमजोर छ । तर विद्यार्थीको इच्छाशक्ति, शिक्षकको मेहनत र परिवारको साथले सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ भन्ने सन्देश यी नतिजाले दिएका छन् ।
स्थानीय अभिभावकहरूका अनुसार अहिले गाउँमा शिक्षा प्रतिको चेतना बढ्दै गएको छ । “हामीले दुःख गरेर भए पनि छोराछोरी पढाउनुपर्छ भन्ने भावना बढेको छ,” बेतालीका एक अभिभावक भन्छन्, “पहिला विदेश जाने सोच धेरै हुन्थ्यो, अहिले राम्रो पढाइ गराउने सोच बढेको छ ।”
परीक्षा प्रणाली र दबाब
एसइईलाई अझै पनि नेपाली समाजले ‘जीवनको पहिलो ठूलो परीक्षा’ का रूपमा लिन्छ । विद्यार्थीमाथि पर्ने मानसिक दबाब, परिवारको अपेक्षा र समाजको तुलना गर्ने प्रवृत्तिले कतिपयलाई असहज बनाउने गरेको छ ।
तर ४ जिपिए ल्याउने विद्यार्थीहरूको अनुभव भने फरक छ । उनीहरू नियमित अध्ययन, समय व्यवस्थापन र आत्मविश्वासलाई सफलताको मुख्य आधार मान्छन् ।
कतिपय विद्यार्थीले सामाजिक सञ्जालबाट दूरी बनाए । कतिले मोबाइल प्रयोग सीमित गरे । धेरैले कोचिङभन्दा विद्यालयकै कक्षालाई प्राथमिकता दिए ।
शिक्षकहरूका अनुसार पछिल्लो समय विद्यार्थीमा प्रतिस्पर्धात्मक भावना बढेको छ । “पहिला एसइई पास हुनु ठूलो कुरा मानिन्थ्यो,” मन्थलीका एक शिक्षक भन्छन्, “अहिले विद्यार्थीहरू उत्कृष्ट जिपिएका लागि मेहनत गर्छन् ।”
तर शिक्षाविद्हरू भने केवल जिपिएलाई सफलताको मापन बनाउनु उपयुक्त नहुने बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार परीक्षा प्रणालीले सिर्जनशीलता, व्यवहारिक ज्ञान र जीवनोपयोगी सीपलाई पनि मूल्यांकन गर्नुपर्छ ।
संघीय संरचनापछि शिक्षा व्यवस्थापनको ठूलो जिम्मेवारी स्थानीय तहमा आएको छ । रामेछापका स्थानीय तहले विद्यालय सुधारमा लगानी बढाएका छन् । विद्यालय भवन निर्माण, कम्प्युटर उपलब्ध गराउने, छात्रवृत्ति वितरण गर्ने र शिक्षक व्यवस्थापनमा स्थानीय तह सक्रिय देखिएका छन् ।
सुनापती गाउँपालिका, मन्थली नगरपालिका र अन्य स्थानीय तहले शिक्षा क्षेत्रमा गरेको
‘४ जिपिए’ भन्दा ठूलो प्रश्न
रामेछापमा ४ जिपिए ल्याउने विद्यार्थीहरूको संख्या बढ्नु निश्चित रूपमा सुखद पक्ष हो । यसले जिल्लाको शैक्षिक वातावरणमा सकारात्मक ऊर्जा थपेको छ । विद्यालय, शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावक सबै उत्साहित छन् ।
तर शिक्षाको वास्तविक प्रश्न केवल ४ जिपिएमा सीमित छैन । जिल्लाका सबै विद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षा कसरी पु¥याउने ? ग्रामीण र शहरी विद्यालयबीचको दूरी कसरी घटाउने ? सामुदायिक विद्यालयप्रति विश्वास कसरी बढाउने ? यी प्रश्न अझै उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् ।
गजुरेलका अनुसार यस वर्ष जिल्लाका सामुदायिकतर्फ ८५ तथा संस्थागततर्फ ३ विद्यालयका विद्यार्थी एसईईमा सहभागी भएका थिए । नियमिततर्फ साधारण धारमा २ हजार १ सय ३६ र प्राविधिक धारमा १ सय ४४ गरी कुल २ हजार २ सय ८० विद्यार्थी परीक्षामा सहभागी भएको उनले जानकारी दिए । तीमध्ये १ हजार ८ सय ५४ विद्यार्थी ग्रेडेड भएका छन् भने ४ सय २६ विद्यार्थी नन–ग्रेडेड भएका छन् । समग्रमा जिल्लाको ग्रेडेड प्रतिशत ८१ दशमलव ३२ रहेको छ । साधारण धारतर्फ १ हजार ७ सय १० विद्यार्थी ग्रेडेड भएका छन् । यस धारमा ग्रेडेड प्रतिशत ८० दशमलव ०६ रहेको छ । यता प्राविधिक धारतर्फ सहभागी सबै १ सय ४४ विद्यार्थी ग्रेडेड हुन सफल भएका छन् । जीपीए अनुसार सबैभन्दा धेरै विद्यार्थी २ दशमलव ८१ देखि ३ दशमलव २० समूहमा रहेका छन् । यस समूहमा ६ सय २४ विद्यार्थी छन् । २ दशमलव ४१ देखि २ दशमलव ८० जीपीए ल्याउने विद्यार्थी सङ्ख्या ४ सय ५७ रहेको छ ।
गजुरेलका अनुसार जिल्लामा शैक्षिक सुधारका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन् । उनले सामुदायिक विद्यालयमा पनि राम्रो नतिजा आउन थालेको बताउँदै यसलाई सकारात्मक संकेत मानेका छन् ।
“विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक र स्थानीय तह सबैले साझा रूपमा मेहनत गर्दा राम्रो परिणाम सम्भव हुन्छ,” उनले भने, “अब हाम्रो ध्यान केवल केही उत्कृष्ट विद्यार्थी उत्पादन गर्ने होइन, समग्र शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्नेमा हुनुपर्छ ।”